Operation Condor (1975-1985): Altı Diktatörlüğün Kıtalararası Suikast Ağı ve Latin Amerika’nın Koordineli Devlet Terörü

“Bir devlet, kendi yargısını yetersiz bulup başka devletlerin topraklarında ‘düşmanını’ avlamak için bir uluslararası şirket kurarsa, o devletin demokrasi söylemi artık sadece bir reklam metnidir. Operation Condor’un belgeleri açıldığında, Soğuk Savaş’ın ‘özgür dünya’ tarafının ahlaki haritası yeniden çizilmek zorunda kaldı — çünkü harita üzerindeki kanın bir kısmı, Sovyet kıtasından değil, Washington’un dostları olarak tanıttığı kıtadan akıyordu.”

28 Kasım 1975: Santiago’da Bir Protokol İmzalanıyor

1975 Kasım sonu — Şili’nin başkenti Santiago. Augusto Pinochet’nin 1973 darbesinden bu yana ülke, dünyanın ilk neoliberal laboratuvarına dönüşmüştü; ekonomide “Chicago Boys”un şok terapisi, siyasette ise DINA (Dirección de Inteligencia Nacional)‘nın gizli işkence merkezlerinde sistematik temizlik. DINA’nın başında, Pinochet’nin doğrudan ona rapor veren güvendiği adamı: General Manuel Contreras Sepúlveda.

Contreras, 25 Kasım 1975’te Santiago’da düzenlenen “Primera Reunión de Inteligencia Nacional” (Birinci Ulusal İstihbarat Toplantısı)’nın ev sahibiydi. Toplantı 28 Kasım 1975’te bir kapanış protokolüyle bitti. İmzacılar — sonradan Paraguay’daki Archivos del Terror’da bulunan kapanış belgesinden net olarak bilinmektedir — şunlardır: Manuel Contreras Sepúlveda (Şili-DINA), Jorge Casas (Arjantin Donanma Yüzbaşısı, SIDE), Carlos Mena (Bolivya Ordu Binbaşısı), José Fons (Uruguay Ordu Albayı, SID), Benito Guanes Serrano (Paraguay Ordu Albayı, DNAT). Brezilya temsilcisi gözlemci olarak hazır bulundu; resmî üyelik 1976 ortasında geldi. Ekvador ve Peru sonraki yıllarda “gözlemci” statüsünde sisteme bağlandı.

Protokolün yaratılış mantığı şuydu: Latin Amerika diktatörlüklerinin avladığı muhalifler, kıtanın sınırlarını aşıp Buenos Aires’e, São Paulo’ya, Roma’ya, Paris’e, Washington’a, Madrid’e sürgün ediyorlardı. Bir Şilili sürgün, Şili’nin yargı yetkisinin dışındaydı. Ama altı diktatörlük kendi aralarında bir ‘paralel yargı’ kurarsa, bu sürgün artık kıtasal düzlemde av olabilirdi. Anlaşma üç ayaktan oluştu: (1) Birinci Aşama: Üye servisler arasında istihbarat paylaşımı, ortak hedef listeleri, bilgisayar veri tabanı (Şili’de). (2) İkinci Aşama: Üye ülkelerden birinin topraklarında diğerinin hedefini kaçırma/öldürme operasyonu. (3) Üçüncü Aşama — ‘Teseo’ (Theseus): Avrupa, ABD, dünyanın herhangi bir yerinde özel operasyon ekipleriyle suikast.

İlk iki aşamanın sonuçları bugün 30.000’i aşkın “kaybedilen”in arşividir. Üçüncü aşamanın bilinen en gürültülü icrası ise bir yıl sonra Washington DC’de bir Cumartesi sabahı patladı.

Sheridan Circle, 21 Eylül 1976: ABD Toprağında Devlet Terörü

21 Eylül 1976 sabahı, Washington DC’nin elitist Embassy Row caddesinde, Sheridan Circle’a yaklaşan bir Chevelle’in altına yerleştirilen plastik patlayıcı uzaktan kumanda ile patlatıldı. Sürücü koltuğundaki adamın iki bacağı dizden aşağı koptu; birkaç dakika içinde, anatomi dersi gibi sokak ortasında, hayatını kaybetti. Adı: Marcos Orlando Letelier del Solar, 44 yaşında. Allende hükümetinin son Savunma Bakanı, Şili’nin Washington Büyükelçisi olarak görev yapmış kariyer diplomatı, Pinochet darbesinden sonra Dawson Adası’nda esir alınmış, dünya kamuoyunun baskısıyla 1974’te serbest bırakılıp ABD’ye sürgün gelmişti. Institute for Policy Studies’te araştırmacı, Pinochet’ye karşı en yüksek sesli muhalefet.

Aynı arabada, arka koltukta IPS çalışanı Ronni Karpen Moffitt (25) bulunuyordu; o da öldü. Kocası Michael Moffitt hayatta kaldı. Sheridan Circle bombası, Soğuk Savaş döneminde ABD topraklarında yabancı bir devletin gerçekleştirdiği bilinen en yüksek profilli terör eylemidir. Failin DINA olduğu, FBI’ın 1978’de büyük güçlüklerle yaptığı soruşturmanın sonucunda kanıtlandı.

Operasyonun teknik uygulayıcısı: Michael Townley, Iowa doğumlu, Şili’de büyümüş, DINA’nın kimyasal-fiziksel operasyon biriminin (Brigada Mulchén altındaki “Agrupación Avispa”) teknisyeni. Townley’nin Santiago’da Lo Curro mahallesindeki villasında kimyasal silah laboratuvarı bile vardı (deklasifiye edildi 2023, National Security Archive). Townley bombayı Townley’nin patlayıcı ekibi olan Küba sürgünü anti-Castrocu militanların yardımıyla — Virgilio Paz, Dionisio Suárez, José Dionisio Suárez Esquivel — yerleştirdi; Townley aslında patlama anında ABD’de bile değildi, uzaktan koordine etti.

Townley 1978’de FBI’a teslim oldu ve tanıklık karşılığında 62 ay hapis aldı. Tanıklığında en bombasal cümle: Operasyonu kim emretti? Cevap: Manuel Contreras. Contreras kimden emir aldı? Cevap: Pinochet bizzat. 1991’de Şili’de yapılan davada Contreras 7 yıl, yardımcısı Pedro Espinoza 6 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 2000’lerin başında Şili Yüksek Mahkemesi cezayı 12 yıla çıkardı. Pinochet’nin doğrudan emir verdiğine ilişkin somut belge ise 2015 yılında ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından deklasifiye edildi — 1987 tarihli FBI raporu, ABD istihbaratının Pinochet’nin emrini en başından bildiğini kayıt altına alıyordu.

Daha Önceki Atışlar: Carlos Prats, Bernardo Leighton, Juan José Torres

Sheridan Circle, Condor’un ilk kıtalararası icra örneği değildi. Aksine — Condor’un “iyi çalışan bir sistem” olarak Washington’a kadar uzanabilmesinin önündeki provalar 1974’te başlamıştı:

• 30 Eylül 1974, Buenos Aires: Carlos Prats, Pinochet darbesinden önce Şili Genelkurmay Başkanı, Allende hükümetine sadık kalmış general — Arjantin’e sürgün gitmişti. Buenos Aires’teki dairesinin altına yerleştirilen bomba, hem onu hem eşi Sofía Cuthbert’i öldürdü. Operasyonu yine Michael Townley yönetti; Arjantin gizli polisi (SIDE) lojistik destek verdi. (Bu, Condor 1975’te resmî olarak kurulmadan önceki de facto prototip operasyondur.)
• 6 Ekim 1975, Roma: Bernardo Leighton, Hristiyan Demokrat lider, Şili’de Pinochet’ye karşı geniş muhalefet birliği inşa etmeye çalışıyordu. Roma’da kaldırımda eşi Anita Fresno ile yürürken silahlı saldırıya uğradı; Leighton ağır yaralandı, eşi felç kaldı. Saldırıyı İtalyan neofaşist örgüt Avanguardia Nazionale (Stefano Delle Chiaie) DINA’nın talebiyle gerçekleştirdi. “Condor’un Avrupa ayağı: aşırı sağcı NATO sonrası operatör havuzu” — bu, McSherry’nin (2005) tezinin merkezindeki gerçektir.
• 2 Haziran 1976, La Paz / Buenos Aires: Juan José Torres, Bolivya’nın 1970-71 sol-milliyetçi (Atatürkçü reformist tonda denebilir) eski cumhurbaşkanı, Arjantin’e sürgün gitmişti. Buenos Aires’te kaçırıldı, kafasına üç kurşun sıkılmış halde bulundu. Operasyonu Banzer’in Bolivya istihbaratı (DOI) ile Arjantin’in henüz kurulmuş yeni cuntası (24 Mart 1976 darbesi) koordine etti.

Bu üç vaka — Prats, Leighton, Torres — Condor’un 1975 Kasım’ından önce bir fiili pratik olarak işlediğini, Santiago protokolünün ise var olan bir paylaşım pratiğinin formel kurumsallaşması olduğunu gösterir. 1975 Kasım’ından sonra ise sistem patladı: kıtalararası operasyon ritmi, bilgisayar destekli hedef listeleri, ortak işkence merkezleri (Buenos Aires’teki ESMA, Automotores Orletti).

Vuelos de la Muerte: Uçaktan Denize Atma Sanayisi

Arjantin cuntasının (1976-1983) Condor çerçevesinde uyguladığı en grotesk yöntem: vuelos de la muerte — ölüm uçuşları. ESMA (Escuela de Mecánica de la Armada — Donanma Mekanik Okulu, Buenos Aires merkezindeki donanma yerleşkesi), 5.000 mahkûmun işkenceye tabi tutulduğu en bilinen merkezdi. Mahkumların önemli bölümü, sorgu süreci bittikten sonra Buenos Aires’in atık deposu Río de la Plata nehrine ya da Atlas Okyanusu açıklarına götürüldü.

İşlem şuydu: Mahkumlara “başka bir kampa nakil” olduğu söylenir, uçağa bindirilir, havada uyutucu enjeksiyon yapılır (genellikle pentotal sodyum), uçak Río de la Plata veya açık okyanusun üstünde alçalır, kapı açılır, baygın insanlar canlı olarak denize atılırdı. Tahmini 4.000-5.000 kişi bu yolla “kayboldu”. Yöntem, eski donanma yüzbaşısı Adolfo Scilingo‘nun 1995’te gazeteci Horacio Verbitsky’ye verdiği itiraflarla dünyaya açıldı (Verbitsky, El Vuelo, 1995). 2005’te Scilingo, İspanya Ulusal Mahkemesi’nde 640 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Önemli ayrıntı: ESMA’da işkenceye uğrayan kayıpların önemli bölümü Arjantinli değil, Condor üzerinden Şili, Uruguay, Paraguay, Bolivya gizli polislerinin Arjantin’e teslim ettiği diğer ülkelerden sürgünlerdi. Mahkumun ulusu Condor’un kuralı gereği önemini yitirmişti: her servis, diğerinin avını avlama hakkına sahipti. Uruguay’lı tutsaklar Arjantin’de, Şili’liler Bolivya’da, Paraguay’lılar Brezilya’da — kıtalararası mahkum nakli, Auschwitz-Birkenau’nun Rumen ya da Macar mahkum nakil mantığını çağrıştırır şekilde sistematikti.

22 Aralık 1992, Lambaré: Bir Mahkemenin Üst Katında Tarihin Geri Dönüşü

Operation Condor’un üçüncü ayağında ABD topraklarında patlayan bomba — Letelier suikastı — kıtlasal çapta birinci sınıf bir skandaldı; ama 1976’da bile, sonra Reagan döneminde de, sistemin bütününün ölçeği kamuoyuna hâlâ kapalı kaldı. Hakikatin patlaması için bir bürokratik tesadüfe ihtiyaç vardı.

22 Aralık 1992 — Asunción’un banliyösü Lambaré, Paraguay. İnsan hakları avukatı ve eski siyasi tutuklu Martín Almada, Stroessner döneminde kaybedilen ilk eşi Celestina’nın akıbetini araştırmak için bir mahkemeden arama izni almıştı. İhbara dayanıyordu: Paraguay polis arşivlerinin önemli bölümü Lambaré’deki polis istihbarat birim binasının üst katında saklanıyordu. Yargıç José Agustín Fernández ve Almada beraber içeri girdi.

Karşılaştıkları sahne tarihçilik açısından bir vahiydi: tavandan tabana kadar, toz altında ama düzenli olarak istiflenmiş, yaklaşık 4 ton kağıt — 700.000’i aşkın belge. Sorgu tutanakları, mahkum nakil emirleri, fotoğraflar, dinleme transkriptleri, Operation Condor üye servislerinin Asunción’a göndermiş olduğu yazışmalar, koordinat numaraları, hedef listeleri. Stroessner rejiminin paranoyak bürokratikliği, kendi suçunu kendi arşivlemişti. Birkaç saat içinde, bir mahkemenin üst katında, Latin Amerika 20. yüzyılın en kapsamlı devlet terörü dosyası açıldı.

Belgeler 1992-1996 arasında dijitalleştirildi, 1993’te Asunción’da Centro de Documentación y Archivo (CDyA) kuruldu. UNESCO 2009’da arşivi “Memory of the World” kayıtlarına aldı. Belgelerin ilk uluslararası mahkemelere kanıt olarak girmesi — özellikle İtalya Roma davasına ve Arjantin federal mahkemelerine — Condor üyesi diktatörlüklerin yargılanmasının önündeki son perdeyi de açtı.

Bu keşfin önemini tek cümleyle özetlersek: Diktatörlükler kendi ölülerinin dosyasını kendileri tutar; o dosya bir gün açılırsa, hesaplaşma artık inkâr edilemez. Bu, Türkiye’de 12 Eylül arşivleri, JİTEM kayıtları veya “Susurluk öncesi” devlet belgeleri açısından bugün hâlâ ders niteliğindedir.

CIA Parmağı: Nereden Başlar, Nerede Biter?

Operation Condor’un tartışılması gereken en hassas başlığı: ABD’nin operasyonel sorumluluğu. Bu konuda dürüst olmak gerek; belgeler her iddiayı desteklemez, ama yeterince destekler.

Kanıtlanmış olan: ABD, Condor’un kurulduğu Kasım 1975’ten itibaren operasyonun varlığından tam olarak haberdardı. CIA’nın Buenos Aires istasyonu ve Santiago istasyonu, üye servislerle düzenli irtibattaydı. Deklasifiye edilen Foreign Relations of the United States (FRUS) 1969-76 Cilt E-11, Bölüm 2 (özellikle Şlaudeman’ın Kissinger’a 3 Ağustos 1976 tarihli memorandumu), Condor’un “üçüncü aşama” suikastlarının ABD üst düzey istihbarat ve dışişleri tarafından bilindiğini açıkça gösterir. ABD’nin Henry Kissinger imzasıyla 23 Ağustos 1976 tarihli bir diplomatik telgrafta üye ülkelere “Avrupa’da suikast yapmayın” uyarısı çekilmesi planlanmıştır — ama bu uyarı sonradan iptal edildi, hiçbir zaman üye servislere ulaştırılmadı. Bir ay sonra Letelier öldürüldü. Bu kronoloji tartışılan değil, deklasifiye edilen belgelerle kanıtlanan bir gerçektir (Peter Kornbluh, The Pinochet File, 2003/2013 genişletilmiş baskı, National Security Archive).

Daha ileri iddia (tartışmalı): ABD’nin sadece haberdar olmadığı, aynı zamanda aktif lojistik destek sağladığı — telekomünikasyon donanımı, eğitim, mali destek — iddiası, J. Patrice McSherry’nin Predatory States (2005) ve John Dinges’in The Condor Years (2004) kitaplarının ana tezidir. Bazı belgeler bu tezi destekler (örneğin US Army School of the Americas’ta — Panama, Fort Benning — eğitim alan Latin Amerikalı subaylar arasında Contreras, Massera, Banzer, Stroessner’in adamlarının önemli bölümünün bulunması). Ancak “ABD, Condor’u icat etti” tezi belgesel olarak henüz kanıtlanmış değildir; doğrudan operasyonel emir veya “Condor kurulsun” şeklinde bir ABD direktifi bugün hâlâ deklasifiye edilmiş arşivler arasında bulunmamıştır.

En dürüst formülasyon şudur: ABD, Condor’u doğurmadı; ama onu doğurabilecek koşulları yarattı (1954 Guatemala darbesi, 1964 Brezilya darbesi, 1971 Bolivya darbesi, 1973 Şili darbesi — hepsinin arkasında CIA parmağı belgesel olarak kanıtlanmıştır). Condor doğduğunda, ABD onu “şartlı meşru” olarak gördü: Üye servisler kendi içlerinde, Avrupa’da ve Latin Amerika’da öldürebilirlerdi; sadece ABD topraklarında öldürmeyecek olmaları sözsüz koşuldu. 1976 Letelier suikastı bu sözsüz koşulu çiğnedi ve Washington-Santiago ilişkisi bir süre soğudu. Ama soğudu — kopmadı.

8 Haziran 1976’da, yani Letelier suikastından üç ay önce, Kissinger Santiago’da Pinochet ile el sıkıştı. Bu makalenin kapağındaki fotoğraf — Şili Dışişleri Bakanlığı arşivinden — bu rutin diplomatik nezaketin altındaki sessiz mesajdır: Washington biliyor, ama susuyor. Üç ay sonra Letelier patladı.

Sayılar Konuşur: Bir Kıtanın Bilançosu

Operation Condor’un toplam bilançosu — yalnızca Condor çerçevesindeki sınıraşan operasyonlar değil, üye diktatörlüklerin Condor mantığıyla içeride uyguladığı şiddet dahil — şudur (her ülkenin resmî hakikat komisyonu raporlarından derlenmiştir):

• Arjantin (1976-1983): Resmî CONADEP (Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas) 1984 raporu Nunca Más: 8.961 belgelenmiş kayıp. İnsan hakları örgütlerinin tahminleri 30.000’e kadar çıkar. 500’e yakın çocuk, ESMA’da gözaltına alınan hamile annelerin doğumundan sonra rejim yandaşlarına “verildi”; bunlardan 140 kadarı 2024 itibarıyla DNA testleriyle gerçek ailelerine ulaştırıldı (Abuelas de Plaza de Mayo).
• Şili (1973-1990): Resmî Rettig Komisyonu (1991) ve Valech Komisyonu (2004) toplamı: 3.216 öldürülen veya kaybedilen, 38.254 sistematik işkence kurbanı, 28.000+ siyasi tutuklu.
• Uruguay (1973-1985): Servicio Paz y Justicia (SERPAJ) Uruguay Nunca Más raporu (1989): 175 kaybedilen, ülke nüfusunun yüzde 0.5’i (kıtanın en yüksek oranı) siyasi tutuklu — yani 3 milyonluk ülkede 14.000-16.000 kişi içeride.
• Paraguay (1954-1989, Stroessner döneminin tamamı): Comisión de Verdad y Justicia 2008 raporu: 423 kaybedilen veya öldürülen, 19.862 işkence mağduru, 18.772 sürgün.
• Bolivya (1971-1982, Banzer ve sonraki cuntalar): Tahmini 200+ kaybedilen, 8.000+ siyasi tutuklu. (Bolivya’nın resmî hakikat komisyonu yıllar sonra, 2017’de kuruldu.)
• Brezilya (1964-1985): Comissão Nacional da Verdade 2014 raporu: 434 öldürülen veya kaybedilen, 8.350 yerli (sistematik etnik şiddet dahil), tahmini 50.000+ siyasi tutuklu, 20.000+ işkence mağduru.

Toplam toplam: belgelenmiş ölü ve kayıp sayısı 15.000+, bütün insan hakları örgütleri tahminleri eklendiğinde 60.000-80.000 ölü/kayıp. Siyasi tutuklu toplamı 400.000’in üzerinde. Sürgün edilen — yani ülkesinden çıkmak zorunda kalan — 1 milyondan fazla insan. Bu rakamlar, Bosna, Ruanda gibi resmî soykırımlardan sayıca daha düşük; ama farklı bir şey: burada öldürmek bir tek bir etnik grubu değil, bir siyasal kategoriyi yok etme projesidir. Kategori: “sol”. Sınır: yok.

Roma 2016, Buenos Aires 2016: Yargı Geç Kaldı Ama Geldi

Adaletin ilk büyük çıktıları 21. yüzyılda geldi. İki dönüm noktası:

27 Mayıs 2016, Buenos Aires: Tribunal Oral en lo Criminal Federal No. 1, Operation Condor’un Arjantin ayağında 18 sanıkla sürdürülen uzun davanın hükmünü açıkladı. Aralarında Reynaldo Bignone (Arjantin’in son cunta lideri, 1982-83) ve Santiago Omar Riveros (Campo de Mayo askeri komutanı) gibi isimlerin de bulunduğu 15 eski subaya 8-25 yıl arası hapis cezası verildi. Bu, dünyada bir devletin kendi mahkemelerinde “transnasyonel bir suikast komplosu”nun varlığını yargısal olarak tescil ettiği ilk karardır. Davada National Security Archive ve özellikle analist Carlos Osorio tarafından sağlanan deklasifiye edilmiş ABD belgeleri kanıt olarak kullanıldı. (Önemli not: Jorge Rafael Videla, 1976 darbesinin lideri, bu davaya kadar 2010’da insanlık suçlarından zaten ömür boyu hapis cezası almıştı; 17 Mayıs 2013’te cezasını çekerken hapishanede öldü. Bu makaledeki düzeltme: kamuoyunda sıkça yapılan “Videla 2017’de Condor’dan mahkûm edildi” şeklindeki ifade hatalıdır — Videla 2013’te ölmüştür; 2016 Condor davasında zaten sanık olarak bulunmamıştır.)

17 Ocak 2017, Roma: Tribunale di Roma’da, üçüncü ülkelerde öldürülen İtalyan vatandaşlarının Condor mahkûm tarafından öldürülmesi temelinde uluslararası yargılama yetkisi (universal jurisdiction) ile yürütülen davada karar açıklandı. Sanıklar arasında Bolivya’nın eski cumhurbaşkanı Luis García Meza, Peru’nun eski cumhurbaşkanı Francisco Morales Bermúdez, Uruguay’ın eski Dışişleri Bakanı Juan Carlos Blanco vardı. Sekiz sanık ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı. Karar Temmuz 2019’da İtalyan Yüksek Yargı Mahkemesi (Corte Suprema di Cassazione) tarafından kesinleştirildi: 14 Güney Amerikalı eski subay, İtalya’da ömür boyu hapis cezasıyla yargısal hesaplaşmaya tabi tutuldu.

Bu kararların moral değeri rakamla ölçülemez. Yargılanan failler 80-90’lı yaşlarındaydı, çoğu cezalarını fiilen çekemeden ölecekti. Ama hukuki kurallar açısından üç hayati hükmü pekiştirdi: (1) Devlet terörünün zamanaşımı yoktur; (2) Egemenlik, vatandaşı dışında öldürülen başka ülkelerin vatandaşları için “içişlerine karışmamak” örtüsü olamaz; (3) Diktatörlüğün arşivi açıldıktan sonra, failin diplomatik dokunulmazlığı geçersizdir.

Türkiye Köprüsü: 12 Eylül 1980 ve Kontr-Gerillanın Latin Amerika Akrabaları

Türkiye okuyucusu için Operation Condor’u okumak, kendi yakın siyasal hafızasına yan bir aynadan bakmaktır. Birebir aynı değil — Türkiye’nin 12 Eylül 1980 cuntası Latin Amerika düzeyinde bir kıtalararası suikast şirketi kurmadı — ama aynı zihniyet evreninin bir İslam-Akdeniz versiyonudu.

Paralellikleri sıralayalım: (1) Soğuk Savaş’ta NATO’nun “güneydoğu kanadı” olarak Türkiye’nin işlevi, Latin Amerika’da “güney konisi”nin (Cono Sur) işlevine eştir — her ikisi de ABD’nin küresel anti-komünist stratejisinin coğrafi ön cepheleridir. (2) 12 Eylül cuntasının resmî söylemi (“sağ-sol çatışması”, “kaos”, “yumuşak müdahale”), Pinochet’nin 11 Eylül 1973 darbesinin söylemiyle (“marksizmden Şili’yi kurtarma”) yapısal olarak aynıdır. (3) Türk Kontr-Gerilla (Özel Harp Dairesi içindeki Stay-Behind örgütlenmesi, NATO’nun Gladio yapılanmasının Türk uzantısı), Operation Condor’un Avrupa ayağındaki Stefano Delle Chiaie tipi yeraltı operatör havuzunun fonksiyonel akrabasıdır.

Sayılar konuşturulduğunda fark hem ortak hem ayrı: 12 Eylül 1980 – 1983 arası 650.000 gözaltı, 1 milyon 683 bin kişi fişlenme, 230.000 yargılama, 517 idam talebi, 50 idam, 171 belgelenmiş işkenceden ölüm, 30.000+ siyasi tutuklu, 14.000 vatandaşlıktan çıkarma. Bu rakamlar Şili-Arjantin toplamından düşük; ama 50 milyonluk Türkiye nüfusuna oranlandığında 25 milyonluk Arjantin’den orantılı olarak farkı tahmin edildiği kadar büyük değildir.

Daha karanlık paralel 1990’larda JİTEMdir. Güneydoğu’da 17.500’e yakın “faili meçhul cinayet”, binlerce “köy boşaltma”, Susurluk’ta açığa çıkan devlet-mafya-aşırı sağ üçgeni — bu yapı, Condor’un “devletin paralel ölüm makinesi” mantığının Türkiye versiyonudur. Aralarındaki fark teknik değil, ölçeksel: Türkiye’nin “paralel devlet”i sınıraşan değil, çoğunlukla iç sınırlar arasında işledi. Ama mantık aynıdır: hukuk dışı, kayıt dışı, “vatan için” diye tarif edilen sistematik şiddet.

Daha derin bağlantı: 12 Eylül cuntasının üst kadrosunun bir bölümü, 1960-1980 arasında ABD’de eğitim almıştı (Kenan Evren’in 1955 ABD eğitimi, Tahsin Şahinkaya’nın Hava Kuvvetleri ABD bağlantısı). Latin Amerika cunta liderlerinin önemli bölümü de Panama’daki US Army School of the Americas‘tan (SOA, sonraki adı WHINSEC) geçmişti. SOA’nın 1996’da deklasifiye edilen “sorgu el kitapları” Türk Kontr-Gerilla’nın 12 Eylül sonrası eğitim materyalleriyle metodolojik olarak örtüşür: “Subversiyon nedir?“, “Mahkumdan psikolojik bilgi nasıl alınır?“, “Ölü-canlı eşik tekniği“. Aynı el kitabının iki kıtada iki tercümesi.

Latin Amerika’nın hesaplaşması yine de Türkiye’den önde gitti: Şili Pinochet’yi ev hapsine aldı, Arjantin onlarca generali hapse attı, İtalya yedi ülkenin diktatörlerini ömür boyu mahkûm etti. Türkiye 12 Eylül cuntası liderlerine ancak 2014’te yargılama açtı, Kenan Evren ve Tahsin Şahinkaya o sırada zaten yaşlanmış, hasta veya ölüydü. Latin Amerika’nın kıtalararası utançtan hesap sorma cesareti, Türkiye’nin kendi içindeki hesaplaşma cesaretine ders olmalıdır. Bu makale, o dersin altını çizmek için yazıldı.

Komplo Teorisi Süzgeçinden: Condor ‘Stratejik Mimari’ miydi?

Operation Condor’un kuruluşu hakkındaki en derin tartışma, sosyal medyada veya popüler yayında “komplo teorisi” diye dışlanan, oysa McSherry (2005) ve Lessa (2022) gibi akademik çalışmaların ciddiyetle tartıştığı şu sorudur: Condor, altı diktatörlüğün kendiliğinden bir koordinasyon hamlesi miydi, yoksa NATO’nun küresel anti-komünist mimarisinin Latin Amerika modülü müydü?

Lehte ipuçları: (1) Üye altı ülke istihbarat şefinin önemli bölümünün 1955-1973 arası SOA ya da Quantico FBI Akademisi’nde eğitilmiş olması, (2) Bilgisayar veri tabanının (“Condortel”) IBM Brezilya altyapısı üzerinde kurulması, (3) Avrupa operatörlerinin (Delle Chiaie, Yves Guérin-Sérac, Pierre Sergent) NATO Stay-Behind aksıyla bağlantılı paralel yapılardan gelmesi, (4) ABD Defense Intelligence Agency’nin Condor’un kurulduğu Kasım 1975 toplantısından önce Asunción’da “benzer bir mekanizmaya ihtiyaç var” şeklinde rapor üretmiş olması (FRUS belgeleri).

Aleyhte ipuçları: (1) Hiçbir deklasifiye belge “ABD, Condor’u icat etti” demez. (2) Üye ülkelerin operasyonel kararlarının önemli bölümü Washington’dan bağımsız, hatta Washington’a haber verilmeden alınmıştır (Letelier’in Washington’da öldürülmesi ABD’yi şaşırttı, planın parçası değildi). (3) Pinochet ile Videla arasındaki ego çatışmaları, Condor’un birçok aşamasında ABD-tipi merkezi koordinasyondan çok dağınık-kaba Latin Amerika kişisel ittifaklarına benzer.

Gölge’nin değerlendirmesi: Condor, ABD’nin “icadı” değildir; ama ABD’nin küresel anti-komünist stratejisinin bir “yan ürünü”dür ve bu stratejinin (“El Comunismo es la enfermedad, América es el médico” söylemi) ahlaki sorumluluğunu Washington’un sırtından alınamaz. Komplo teorisi seviyesinde “CIA Condor’u kurdu” ifadesi belgesel olarak kanıtlanmamıştır; ama “CIA, Condor’un işleyişinden yararlandı ve gerektiğinde yumdu” ifadesi belgesel olarak tamamen kanıtlanmıştır. Bu iki ifade arasındaki ahlaki fark, bir avukat için önemli; ama tarih için her ikisi de utançtır.

Büyük Resim: “Özgür Dünya”nın Karanlık Hijyen Politikası

Operation Condor’un en yalın özeti şudur: İkinci Dünya Savaşı sonrası ABD-merkezli kurulan “liberal uluslararası düzen”in altyapısı, Latin Amerika’da olmayan bir solu yok etmek için kurulmuş bir devlet terörü ağı içeriyordu.

“Solu” diyorum dikkatle — çünkü Condor’un kurbanlarının önemli bölümü Marksist-Leninist gerilla değildi. Letelier sosyal demokrattı. Leighton Hristiyan Demokrattı. Prats Allende hükümetinin generaliydi ama askeri hiyerarşik geleneğin parçasıydı. Torres Bolivya’nın “yarı-Atatürkçü” reformist generaliydi. Sendikacılar, papazlar (Şili’de Vicaría de la Solidaridad’da görev yapan Katolik rahipler dahil), gazeteciler, öğrenci liderleri, sosyal yardım gönüllüleri — bunların hepsi “subversif” tanımının içine atıldı. 1976 tarihli bir ABD Dışişleri belgesi, “subversif” kelimesinin Condor üye ülkelerinde “hükümet politikasına karşı çıkan hemen herkes” anlamına gelecek kadar genişletildiğini açıkça yazar (National Security Archive, Mayıs 2016 deklasifiyasyonu).

Bunun anlamı tek cümleyle şudur: Demokrasi söyleminin uluslararası ihracatçısı olduğunu iddia eden bir bloğun, kendi etki alanı içinde demokrat olan herkesi “şüpheli” diye temizlemesi. Bu çelişkiyi 1945’te Operation Paperclip’le açılan kapı, 1953’te İran Mossadegh darbesiyle pekişen şablon, 1954’te Guatemala Arbenz darbesiyle Latin Amerika’ya taşındı, 1973’te Şili’de tavan yaptı, 1975’te Condor’la kurumsallaştı. Soğuk Savaş’ın “özgür dünya” tarafının ahlaki haritası, dürüst okunduğunda, kendi söylemiyle bağdaşmayan kanlı izlerle örtülüdür.

Bu çelişki 21. yüzyılda da bitmedi: Sınıraşan suikast pratiği bugün başka kıtalarda farklı oyuncular tarafından devam ediyor — Suudi Arabistan’ın 2018’de İstanbul’da Cemal Kaşıkçı’yı öldürmesi, İsrail’in Tahran-Beyrut-Doha-Ankara aksında operasyonları, ABD’nin drone suikastları (2020 Kasım Süleymani, 2024 Hamas yetkilileri). Condor’un mimarisi öldü; mantığı yaşıyor. Mantık şudur: Devlet, kendi yargısının dışında kendi ‘düşmanı’nı öldürebilir. Bu mantığa karşı durabilmenin tek aracı, uluslararası hukukun “egemenlik dışı suikast”ı net bir suç olarak tarif etmesi ve universal jurisdiction ilkesinin (İtalya 2017 Roma davası örneği) genişletilmesidir.

Kozmik Sonuç: Plaza de Mayo Anneleri ve Tarihin Direncin Tarafı

Operation Condor hikayesi sadece bir devlet terörü hikayesi değil; aynı zamanda direncin hikayesidir. 30 Nisan 1977’de Buenos Aires’in Plaza de Mayo meydanında, 14 anne, beyaz tülbentlerini başlarına takıp, kaybolan çocuklarının fotoğraflarını göğüslerine asarak sessizce yürümeye başladılar. Madres de Plaza de Mayo. Cunta onları “deli kadınlar” diye küçümsedi; CIA istasyon şefi Buenos Aires’ten Washington’a “önemsiz duygusal eylem” diye rapor geçti. Beş on, sonra yüz, sonra bin oldular. Bugün bir dünya sembolü.

Aynı yıllarda Şili’de Agrupación de Familiares de Detenidos Desaparecidos, Brezilya’da Comitê Brasileiro pela Anistia, Uruguay’da Madres y Familiares de Uruguayos Detenidos-Desaparecidos, Paraguay’da Martín Almada‘nın küçük insan hakları ofisi — bunların hepsi diktatörlüklerle ölü-canlı eşik koşullarında çatışıyordu. Tek silahları: dosya tutmak, fotoğrafı saklamak, gazeteciye konuşmak, papaza danışmak, yurt dışına bilgi ulaştırmak. O dosyalar, 30 yıl sonra Roma ve Buenos Aires mahkemelerinde diktatörleri ömür boyu hapse mahkûm ettiren delillerdi.

Tarihsel ders şudur: Devlet terörü, gücün zirvesindeyken yenilmez görünür. “Kim hesap soracak?” sorusunun cevabı 1976’da “hiç kimse”ydi; 2016’da “İtalyan Yüksek Mahkemesi” oldu. Aradaki 40 yıl, beyaz tülbentli annelerin yürüyüşüyle, gazeteci Verbitsky’nin saklı kaset kayıtlarıyla, avukat Almada’nın yıllarca toz toplayan dosyalarıyla, deklasifiye belgeleri tek tek FOIA istekleriyle koparan Peter Kornbluh ve Carlos Osorio’nun emeğiyle dolduruldu.

Türk okurun bu hikayeden çıkaracağı pratik mesaj şudur: Susurluk dosyası tamamlanmamıştır. JİTEM arşivi açılmamıştır. 12 Eylül’ün faili meçhuller listesi nihai değildir. Faili meçhul 1990’lar Güneydoğu kayıplarının kayıt tutucuları — annesi, eşi, gazetecisi, avukatı — Plaza de Mayo Annelerinin akrabasıdır. Bir gün, Türkiye’nin de bir “Archivos del Terror”u açılırsa — Lambaré tipi tesadüfen, ya da yargı kararı ile sistematik olarak — Türk siyasal hafızasının nasıl bir aydınlanma yaşayacağını Latin Amerika’nın 1992’sinden tahmin edebiliriz.

Operation Condor 1985’te resmî olarak bitti — son üye diktatörlük Paraguay 1989’da çöktü, Şili 1990’da, Brezilya 1985’te, Uruguay 1985’te, Bolivya 1982’de, Arjantin 1983’te demokrasiye geçti. Ama Condor’un sorduğu soru bitmedi: Bir devlet, kendi yargısı dışında kendi ‘düşmanını’ öldürürse, o devletin meşruiyeti hangi ahlaki temelde durur?

Bu soruya “jeopolitik zorunluluk” diye cevap verenler 20. yüzyılda Pinochet’nin, Videla’nın, Stroessner’in ardından durmuştur. “Hukukun üstünlüğü tartışılamaz” diye cevap verenler ise Plaza de Mayo Anneleri’nin ardında, beyaz tülbenttedir. Tarih, hangi cevabın daha onurlu olduğunu zaman içinde, yavaş ama tartışmasız yazar.

— Gölge, Kozmik Haberci · “Derin Tarih” köşesi, Bölüm 9 — Yeni Tur 9/10

Kaynaklar

• CELS (Centro de Estudios Legales y Sociales) — “Plan Cóndor: A criminal conspiracy to forcibly disappear people” özel dosyası (Argentina, cels.org.ar/especiales/plancondor)
• Plan Cóndor Documentary Database — “The Foundation of Operation Condor” ve “Final Verdict of the Italian Operation Condor Trial” (plancondor.org)
• “Archivos del Terror” — 22 Aralık 1992’de Martín Almada tarafından Yargıç José Agustín Fernández eşliğinde Lambaré (Paraguay) polis arşivinde keşfedildi. UNESCO Memory of the World International Register, 2009 (Bölgesel Latin Amerika kayıtları 2011)
• Comisión Nacional sobre la Desaparición de Personas (CONADEP) — Nunca Más, Eudeba (Buenos Aires, 1984), 8.961 belgelenmiş kayıp
• Comisión Nacional de Verdad y Reconciliación de Chile — Rettig Raporu (1991) ve Comisión Nacional sobre Prisión Política y Tortura — Valech Raporu (2004)
• Comisión de Verdad y Justicia de Paraguay — Final Raporu (2008), 8 cilt
• Comissão Nacional da Verdade — Brezilya Final Raporu (2014), 3 cilt
• SERPAJ Uruguay — Uruguay Nunca Más: Informe sobre la violación de los derechos humanos (1972-1985) (1989)
• J. Patrice McSherry — Predatory States: Operation Condor and Covert War in Latin America (Rowman & Littlefield, 2005)
• John Dinges — The Condor Years: How Pinochet and His Allies Brought Terrorism to Three Continents (The New Press, 2004)
• Peter Kornbluh — The Pinochet File: A Declassified Dossier on Atrocity and Accountability (The New Press, 2003; genişletilmiş baskı 2013, National Security Archive)
• Francesca Lessa — The Condor Trials: Transnational Repression and Human Rights in South America (Yale University Press, 2022)
• Horacio Verbitsky — El Vuelo (The Flight: Confessions of an Argentine Dirty Warrior), Adolfo Scilingo itirafları (Planeta 1995, New Press İngilizce baskı 1996)
• U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States (FRUS) 1969-1976, Volume E-11, Part 2 — Documents on South America, özellikle Doc. 249 (Şlaudeman-Kissinger 3 Ağustos 1976 memorandumu)
• National Security Archive (George Washington University) — Southern Cone Documentation Project, Carlos Osorio ve Peter Kornbluh tarafından derlenen deklasifiye belgeler (nsarchive.gwu.edu)
• FBI — “Operation Condor” Cable, 28 September 1976, R. Scherrer (FBI Buenos Aires legal attaché), şimdi National Security Archive’da tamamen deklasifiye
• National Security Archive — “Operation Condor Verdict: GUILTY!” (27 Mayıs 2016) ve “Operation Condor: Condemned to Life!” (17 Ocak 2017) briefing book’ları
• Tribunal Oral en lo Criminal Federal No. 1 (Buenos Aires) — Karar, 27 Mayıs 2016, “Operación Cóndor” davası
• Tribunale di Roma — Karar, 17 Ocak 2017; İtalyan Yüksek Yargı Mahkemesi (Corte Suprema di Cassazione), kesinleşme Temmuz 2019
• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı (Türkiye) — 12 Eylül 1980 dönemine ilişkin kısmen erişime açık belgeler; TBMM 12 Eylül Araştırma Komisyonu Raporu (2012)
• Wikimedia Commons — “Reunión Pinochet – Kissinger” (8 Haziran 1976, Santiago, Chile Foreign Ministry), CC BY 2.0 cl lisansı, görseli telif düzgün atfedilmiştir